فیلم با همین نقل‌قول از کتاب ایوب آغاز شده؛ پاسخی که خدا در برابر ناله‌ها و شکوه‌های ایوب می‌دهد. ایوب همه‌ی ثروتش را از دست داده، بچه‌هایش مرده‌اند، تمام بدنش تاول زده، دوستانش آمده‌اند و ملامتش می‌کنند. ایوب در زمان انسانی رنج می‌کشد، اما با همین پاسخ، زمان جابه‌جا می‌شود و می‌رسد به زمان اسطوره‌ای آفرینش؛ زمان اسطوره‌ای با زمانی که ما یا جک یا هر سوگوار دیگری تجربه‌اش می‌کند فرق دارد؛ خطی نیست، حساب‌وکتاب ندارد، تاریخ ندارد، کودکی و اکنون کنار هم‌اند، حتی زمینه‌ی سیاسی ندارد. همه‌ی انسان‌ها و چیزها و مخلوقات و آسمان و زمین، همه‌ی آمدگان و رفته‌ها، با هم هم‌زمانند.

مرگ برادر هم جک و هم خانواده‌اش را به زمان اسطوره‌ای می‌برد. بعد از آن تصاویر کیهانی و آغاز خلقت و تکامل و مستند حیات‌وحش، دیگر مرزی بین گذشته و حال نیست. یک حالت هم‌زمانی را تجربه می‌کنیم که در سکانس ساحل به اوج می‌رسد؛ همه‌ی خانواده، اعضای درگذشته و بازمانده، از همه‌ی دوره‌های سنی، در یک زمان حضور یافته‌اند: پدر و مادر، جک میان‌سال، برادر، جک کودک و... انگار اینجا جایی است که به سؤالی که مادر می‌پرسد جواب داده می‌شود: «وقتی رنج می‌کشیدم تو کجا بودی؟»

حالا که تا این‌جا آمده‌ام، در این هم‌زمانی بی‌ربط نیست که سکانس پایانی آینه‌‌ی تارکوفسکی را هم به ‌خاطر بیاورم، با همه‌ی تفاوت‌هایی که جهان گسترده‌تر مالیک با دنیای شخصی‌تر و درونی‌تر تارکوفسکی می‌تواند داشته باشد. به‌هرحال، شباهت‌ها هم کم نیست. چه در آینه و چه در درخت زندگی، خانواده‌ای داریم که به‌نوعی پدر در آن‌ها غایب است یا بهتر بگویم نقش مادر پررنگ‌تر است؛ در هر دو فیلم با داستان آشنای پدران و پسران سروکار داریم. علاوه‌براین‌که هر خانواده رنج خود را بر دوش می‌کشد؛ خانواده‌ی آمریکایی با سوگ، منطقِ زمان خطی‌اش را از دست داده و دیگری، یعنی خانواده‌ی روس، با جنگ و غیاب پدر. تارکوفسکی جایی گفته که در کودکی دو آرزو داشته: یکی این‌که جنگ تمام شود و دیگر این‌که پدر برگردد. چه الکسی و چه جک، هر دو ساکن زمانی سیال‌اند. در سکانس پایانی آینه، مادر که پیر شده دست فرزندان خردسالش را می‌گیرد و راه را نشان‌شان می‌دهد. در همان مکان، مادر جوان هم حضور دارد، پیش از آن که فرزندی داشته باشد و به پیری‌اش و به بچه‌هایش نگاه می‌کند. مکان همان مکان است؛ خانه‌ی ییلاقی وقتی که خانه‌ی همسایه سوخت. چاهی که مادر از آن آب کشید و صورتش را شست هنوز همان‌جاست. گیرم که خانه و چاه متروکه شده، ولی فضا همان فضاست. تارکوفسکی کنجی ساخته که از دستبرد همه‌ی آن اتفاق‌هایی که بیرون این کنج افتاده مصون مانده: از جنگ و ویرانی و انتظار و همه‌ی محرومیت‌های کودکی، از آن تمنای شادی؛ جایی که الکسی می‌گوید فقط می‌خواسته خوشحال باشد. همان‌طور که در ساحل مالیک، پدر و مادر و پسرها، زنده و مرده، جوان و میان‌سال، حضور دارند و از رنج فقدان گذر کرده‌اند.

اگر بخواهم نسبتم را با آینه یا درخت زندگی بسنجم، حتماً که به آینه نزدیک‌ترم. شاید این را هم بشود انداخت گردن جبر جغرافیایی که در آن گیر افتاده‌ایم. واقعاً می‌شود برای رهایی از همه‌ی رنج‌هایی که می‌کشیم، به زمان اسطوره‌ای پناه برد؟ می‌شود چنین تصوری داشت؟ هرچه فکر می‌کنم از آن لحظه‌ای که بنیان جهان نهاده شده خیلی دورم. منظورم از دور بودن البته که زمانی نیست. بیشتر ذهنی است. الکسی را خیلی بهتر از جک می‌فهمم. از چشم او مادر را می‌بینم که روی پرچین به انتظار نشسته – انتظار را خوب می‌شناسم. خانه‌ای را می‌بینم که می‌سوزد و تصویر آتشی که تکرار می‌شود: خطر همیشه هست، و فقط حادثه‌ای در خانه‌ی همسایه نیست. حتی در زمان آسودگی هم تصویر خانه‌ی در آتش تکرار می‌شود. دارم فصل مادر در چاپخانه را به یاد می‌آورم. آن‌جا که مادر هراسان و خیس از باران داشت می‌دوید تا برود سراغ نسخه‌های چاپی. نمونه‌خوان بود و می‌ترسید اشتباهی از زیر چشمش دررفته باشد و دودمان خودش و همه‌ی همکارانش را به باد دهد. حتماً استالین تبعیدشان می‌کرد به سیبری. خیال مادر که راحت می‌شود می‌رود زیر دوش، اما تصویر خانه‌ای در آتش، در ذهن مادر و در حافظه‌ی فیلم، دوباره ظاهر می‌شود. خطر از بین نرفته. تهدید فقط شخصی نیست، خیلی بزرگ‌تر از این حرف‌هاست؛ و اینجاست که برای من، که در این جغرافیا زیسته‌ام، تصویر خانه‌ی در آتش بیشتر از آن تصاویر انفجار کیهانی به کار می‌آید. به کار آمدن شاید تعبیر درستی نباشد. شاید بهتر باشد بگویم تصویر خانه‌ی در آتش آن‌قدر سنگین است که اجازه نمی‌دهد ذهن خیلی هم فراتر برود و به آسمان‌ها و کهکشان‌ها برسد. وقتی زندگی شخصی و درونی آدم پیوند بخورد با تاریخ و جغرافیا و همه‌ی حوادث آن بیرون – آن‌جور که تارکوفسکی بریده‌فیلم‌های مستند را در فیلم جا داده و زمان شخصی را با زمان واقعی درهم تنیده - حتماً که سکانس پایانی آینه و آن هم‌زمانی نسل‌ها با سکانس ساحل درخت زندگی تفاوت اساسی دارد. بااین‌همه، همچنان اصرار دارم که این دو سکانس را با هم به خاطر بیاورم و بگذارم‌شان پیش هم. نه جک در درخت زندگی و نه الکسی در آینه، هیچ‌کدام، راحت نمی‌توانند گذشته و حال و آینده را از هم جدا کنند یا حتی خیال و خاطره و واقعیت را. واقعاً آن زن توی خانه ظاهر شد و از پسرِ الکسی خواست که نامه‌ی پوشکین را بخواند؟ اگر خیال بود، پس آن رد فنجان چای روی میز از کجا آمد؟ واقعاً آن اسپانیایی‌ها آن‌جا توی خانه بودند؟ از کجا پیدای‌شان شد؟ آن موقع که در درخت زندگی، پدر (برد پیت) سر میز شام عصبانی شد و مادر بهش اعتراض کرد چی؟ آن واقعی است؟ دقیقاً همین‌طور اتفاق افتاده؟ تمام آن بازی‌های کودکانه چی؟ تمام آن شیطنت‌ها؟

حالا که دارم به بعضی تصاویر خاطره‌مانند شک می‌کنم که ممکن است خیالی باشند یا بازساخته، درعین‌حال می‌توانم از نوعی ایمان به تصویر هم بگویم در آن دو سکانسی که گذاشته‌ام کنار هم. ایمان به تصاویری که نه از جنس رؤیا و خیال‌اند و نه از خاطره‌ها آمده‌اند، و بااین‌حال، واقعی‌اند. اینجا جایی است که باید از کاری سردرآورد که مالیک و تارکوفسکی با همه‌ی تفاوت‌های‌شان با زمان می‌کنند. اصلاً انگار زمان را از میان برمی‌دارند تا فضایی را نشان دهند که داری تجربه‌اش می‌کنی و خودت خبر نداری. همه‌ی آدم‌ها در سوگ و رنج هم‌زمانند؛ چه در زمان اسطوره‌ای مالیک و چه در زمان شخصی‌وتاریخی تارکوفسکی. سینما وسیله‌ای است برای نمایش این هم‌زمانی جمعی سوگ و رنج. برای من این دو سکانس از همین جنس‌اند. وقتی زمان را گم می‌کنی، چه در اثر فقدان و چه در اثر رنج، حالا می‌توانی بایستی، نگاه کنی و با همان تصاویر و با همان سکانس‌ها بفهمی که همیشه کنار دیگری ایستاده‌ای.